مقدمه
از كوره راههاي زندگی، سر به هوا در گذر بودم که سر از رشته مديريت درآوردم، رشتهاي كه تا پيش از قبول شدن در دانشگاه، نه چيزي درباره آن شنيده بودم و نه ميدانستم كه كاركردش در نظام اجتماعی چيست؟!
من دانشجوي مديريت شدم، البته نه با زدن یک تیک تصادفی در برگه انتخاب رشته، بلكه به دليل «امتثال امر». پذیرش فرمان کسی كسي كه او را در آن سالهای ابتدای جوانی، «پير معنوي» تلقی ميكردم. او مرد عارف مسلك تحصیلکردهاي بود كه بر خلاف «صوفيان» که بيخيال چندوچون جهانند، دغدغه آباداني ايران زمین را در سر داشت و در اندیشه کاهش رنج های مردمان آن بود،او را هر بار که میدیدم بر ضرورت توسعه عقلانیت در جامعه ایران تاکید داشت. تاکیدات مکرر ایشان همواره مرا در فکر فرو میبرد که او چگونه با این سیر و سلوک عارفانه، بود اینگونه عقلگرا است؟! بعدها که با نقدهای فیلسوفهای پست مدرن آشنا شدم فهمیدم که اوضاع خراب جهان، ناشی از نگاه پوزیتیویستی سودانگار علم مدیریت است. همین دریافت باعث شد تا بعدها در برابر تکنوکرات واژه قلندرکرات را بسازم. اصطلاحی که اشارهای است برپایه نوعی عقلانیت فراتر از محاسبات محدود مادی و ناظر بر مدیریت بر مبنای فتوت(جوانمردی) که ستون خیمه فرهنگ ایرانی است.
در آن سالهای تعطیلی دانشگاه، آرزوی جراح مغز و اعصاب شدن را که از بچگی برای آن تلاش کرده بودم با معدل دیپلم 18.5 رها کردم و غرق اوهام صوفیانه شدم. در همان دیدارهای ابتدایی،آن مرد بزرگ به من نهيب زد كه: راه حقیقت در جهان امروز ، به صوفی، فيلسوف و شاعر هپروتی نياز ندارد، بلكه راه مولا به مردان عملی نيازمند است كه بتوانند به قدر توان خويش ارزشهايي را كه علي براي آنها شمشير زد در جامعه تحقق بخشند. بر اساس چنین دیدگاهی باور داشت که این کار در جهان مدرن با تحصیل و تجربه در رشته مدیریت حاصل می شود…
اینگونه شد که من برخلاف میلم به دلیل آن که ایشان را همان «پير مغان» ديوان حافظ میدانستم به «مي سجاده رنگين» كردم و تا دانشگاه باز شد. دانشجوي رشتهاي شدم كه نه چنگي به دلم ميزد و نه ميفهميدم غرض از آن چيست و عاقبت کار چون منی در آن چه خواهد بود. در میان این همه ابهام قلبم گرم این باور بود که ایشان خطا نمیکنند، پس باید در راهی که ایشان برای زندگی من ترسیم می کنند بایدجلو بروم…
مرد عشق بدون شرط
دشمن در وطن تاخت و تاز می کرد و هر دم در کوره جنگ می دمید، در چنین هنگامه ای، روشن بودن چراغ دانشگاههای ایران بيش از هر چيزي در جهان معنادارتر بود. مدير گروه ما، نمادی از مهرباني و خيرخواهي برای همه بود، تکیه کلامش “جوان” بود و عشقي بدون شرط به تمام دانشجويان داشت. اكثر استادان ما، دانشجويان فوقليسانس و دكترايي بودند كه شاگرد مدير گروهمان در دوره عالی دانشگاهي ديگر بودند، ایشان سر کچل ما را به دست آنها داده بود تا آرایشگری بیاموزند. اكثر اين جماعت استادان چند سالي بيشتر از دانشجويان خود بزرگتر نبودند و با پارهاي از دانشجویان نيز هم سن و سال بودند، شیوه کلاسداری و تدریس پاره ای از آنان تصور استادی را در ذهن من فرو ریخت…
روزی شنیدم که جناب مدیر گروه، رئيس دانشكده علوم اداري و مديريت بازرگاني دانشگاه تهران شد. با این خبر بچهها عزا گرفتند كه بر سرشان چه خواهد آمد…
چند روز پيش از انتصاب استاد به ریاست، براي اصلاح جزوه «اصول مديريتش» _كه حكم مانيفست رشته ما را داشت_ چند پيشنهاد تقدیمشان کردم. در آن ایام نه از این کتابها و مجلههای تخصصی امروزی خبری بود و نه از این همایش های جورواجور که این روزها در جامعه برگزار میشود، اين جزوه تنها دريچه جهان بسته ما دانشجويان به گستره علم مديريت بود . اكثر ماها خيال ميكرديم با خواندن اين جزوه شايستگي آن را پیدا کرده ایم که وزير و مديركل و مدير عامل ايران خودرو شويم.
دو سه هفتهاي از كوچ استاد به دانشگاه تهران نگذشته بود كه دلم براي «جوان گفتنش» تنگ شد. آن روزها، تصوري كه از جايگاه رياست دانشكدهاي در دانشگاه تهران داشتم، به عظمت كوه قاف بود و جرات را از من می گرفت که برای دیدار ایشان اقدامی بکنم. سرانجام بر هراسم غلبه کردم و راهی شدم. وقتي به ساختمان آجری زیبای دانشكده علوم اداري و مديريت بازرگاني زيرپل گيشا وارد شدم، تمامي عظمتي كه از بچگي در ذهنم از دانشگاه تهران داشتم، تجسم یافت…
بین راه دلشوره آن را داشتم که استاد بگوید وقت ندارم یا مثل سابق تحویلم نگیرد و به من بر بخورد. نگران بودم با مرد ديگري روبرو شوم که باید ویرایش قبلی او را دوست بدارم، در آن عوالم سادگی، دگردیسی خیلیها را در کسب قدرت دیده بودم، براستی که اصطلاح مستی قدرت در زبان فارسی چه توصیف رسایی است.
تا وارد شدم منشي بدون هماهنگی گفت که می توانی داخل شوی، استاد تا مرا دید جلو پايم بلند شد و با من روبوسی کرد، برخلاف انتظارم مهربانتر از پیش هم بود، اینجا بود که متوجه تواضع ذاتی و بیآلایشی او شدم. در همان نگاه اول متوجه شدم چندان حال و حوصله نظم و ترتیب دادن به اشیا اتاق را ندارد.روی ميز شیك بالای اتاق پر از پوشه های رنگارنگ بود و او گوشه ميز ناهارخوري بزرگي مستقر شده بود. وضعیتی که استاد در چینش صندلی های اتاق درست کرده بود هر مراجعهكنندهاي را مجبور ميكرد در گوشهاي از این میز فرود آيد ،مثل هميشه انبوهي از پوشه های رنگارنگ كه همه چيز در آنها بود جلوي رويش هم خودنمايي ميكرد و کاغذهای کوچکی برای تا کردن در جیب این سو و آن سوی میز سرگردان بودند. استاد سرگرم کار شدند و من مبهوت حضور در اتاق رییس دانشکده مدیریت تهران بودم. این می آمد و آن می رفت. استاد در آن سالها چندان اعتقادی به منشی و وقت دادن نداشت، این کارها را بامبول درآوردن می دانست، منشی برایش کسی بود که فقط باید تلفن ها را میگرفت…
در باز شد و آبدارچی با سینی چایی وارد شد. بعد از چایی بلند شدم تا خداحافظی کنم. استاد بلند شد و قسمت دوم جزوه را به من داد و در کمال ناباوری فرمودند: روزهايي اینجا بيا و كار اصلاح جزوه را دنبال كن…
گشایش دریچه آشنایی
دیدار استاد موهبتی بود که خداوند به من ارزانی کرده بود. او استاد بی نظیر رفتار سازمانی بود، من که علاقهمند به مسایل روانشناسی بودم در هر دیدار از محضر ایشان درسهای نظری و عملی بسیاری می آموختم.او براستی که شایسته تدریس این درس بود. مردی آرام، بی گلایه و خیرخواه که پشتکارش عجیب و خستگیناپذیر بود. اعتقاد استاد گاه پریشانم می کرد او معتقد بودکه کار، نشد ندارد. سالها طول کشید تا فهمیدم منظورش چیست.
رفت و آمدم به دانشكده علوم اداري بيشتر و بيشتر شد، در یکی از اتاق های بیشمار دانشکده که پنجرهاش رو به حیاط بود مستقر شدم. گاه در ساعتهاي متوالي كه آنجا بودم، رفته رفته با استادان دانشكده که بیشتر از نسل قبل بودند آشنا شدم، در ميان آنها مردي بود كه موهاي جلوي سرش ريخته و از پشت موهايش به شانههايش ريخته بود، سبیلي آويخته داشت و كتش هميشه به تنش زار ميزد، با شانههای خمیده به طرز خاصی با شتاب راه میرفت و سیگار میکشید،قيافهاش مرا به ياد صوفياني ميانداخت كه در ایام دبیرستان در خانقاه ديده بودم. همه كارمندان برايش احترامي خاص قائل بودند كه حكايت از شأن و جايگاه او ميكرد. او كسي نبود جز، دكتر حسن ميرزايي اهرنجاني …
به یاد ندارم چگونه و کی سر صحبتم با او باز شد، در چند باري که به اتاق او رفتم، آرام آرام فهمیدم چقدر دوست دارد در حال و هوای فلسفه، ذهن را به پرواز در آورد. من كه در آن ايام آثار فيلسوفان را ميخواندم و با پارهای از استادان فلسفه کشور نیز دمخور بودم، گاه و بیگاه بيهراس از جايگاه دکتر با او بحثم در ميگرفت. در این بحث ها هرگاه حرفش را قبول نمیکردم میگفت: تو «مغروری» ، البته گاه و بيگاه مرا به لقب «افلاكي» نيز مزين ميساخت، شايد از سر بزرگواری ميخواست گزش اتهام مغرور بودن یک خاکی اسیر خاک را كمي التيام بخشد…
استراتژی توسعه دانش مدیریت در ایران
تازه جنگ تمام شده بود، ریاست دانشكده،استراتژی توسعه درونگرای داخلی اش را شدت داده بود. او اعتقاد داشت مملکت باید به دست بچههایی این مملکت ساخته شود و دانشکده با تمام ضعفهایی که دارد این ماموریت را به عهده دارد. با وجود سالها تحصیل در غرب هرگز هیچ تقدیسی در کلام او نسبت به غرب نشنیدم دانشكده علیرغم انتقاد پاره ای از استادان که خود بر سر سفره انعام آن نشسته بودند به ميعادگاه كارمندان،مديران و سپاهياني تبدیل شد كه در چارچوب قراردادهاي آموزشي ضمن خدمت براي ادامه تحصيل به دانشکده می آمدند. غالب اين افراد هر يك از ادارات خود، صاحب جايگاه و خيل و حشمي بودند، و در کلاس ها، استادان دانشكده مديريت را مورد هجوم انتقاد قرار ميدادندكه درسهايشان كاربردي نيست. انتقادی که دو بعد داشت: از سویی سر فصل های مصوب بود که برای اخذ مدرک باید تدریس می شدند، مثلا باید امور شهرداری ها را به کارمندان وزارت نیرو آموزاند و از سویی دیگر ناآشنایی استادان با سازمان ها و فضای کسب و کار بود که حرف هایشان برای کارمندان گنگ و نامفهوم بود. در میان این جنبش آموزشی، سازمانهايي بودند كه مديران آنها تمايل به کمک به دانشگاه و علميكردن شرايط سازماني خود داشتند، با انعقاد قراردادهاي پژوهشي، توان حل مساله و گره گشایی دانشكده مديريت دانشگاه تهران را به چالش كشيده بودند…
در چنین اوضاعی هر استادي، سعي ميكرد خود را اهل عمل نشان دهد و اثبات کند که کاربردی سخن می گوید و نسخه اش همان نوشداروی گمشده ایرانیان در تاریخ است. پارهاي از استادان كه سوادشان آخرين مکتب كميگرايي در علم مديريت بود استادان ديگر غیر کمی را آشكار و پنهان مورد انتقاد قرار ميدادند و خود را وارث «پاپيون تيلور» ميدانستند و راه چاره را در مدل سازي كمي هر چيز ميدانستند،آنان غافل از این بودند که کشور از جنگ رهیده ابتداییترین برنامه را هم در سطح ملی نداشت تا برسد به ادارات و شرکت ها…کشور به فهم جدیدی از شرایط خود نیاز داشت و این تنها در پرتو آگاهی های ناشی از بسط و گسترش علم مدیریت حاصل میشد و این دفاعی بود که ریاست دانشکده از استراتژی توسعه کمی خود در برابر انتقادها ابراز می کرد…
اولین تجربه همکاری
در آزمون ارشد دانشگاه تهران قبول شدم. در انتهای دوره تحصیل ارشد بود که تجربه اولين همكاري را با دكتر ميرزايي در تابستان 1368 پيدا كردم. او از سوی ریاست دانشکده، مسئول علمی دورههاي آموزشي – تفريحي گروه ملي صنعتي فولاد ايران در نوشهر شد. دورههايي كه در آن ردههاي گوناگون كارگري، سرپرستي و مديريتي اين گروه صنعتي به درخواست مديرعامل فهيم آن، چند روزي از هواي آتشين جنوب به شمال كشور ميآمدند. هدف آن بود که کارکنان آسیب دیده از جنگ كمي از تنشها، اضطرابها و رنجهاي زندگي رها شوند. اردوگاهی در چند كيلومتري با هتل هايت سابق و انقلاب امروز بر پا شد. استادهای دانشکده يكي پس از ديگري با خانواده از تهران با ماشين گروه به شمال اعزام ميشدند و در طول روز، چند ساعتي هم به اردوگاه ميآمدند و تدریس می کردند…
دكتر مرا به عنوان دستيار علمي و جانشين در اين اردو برگزید و امور آن را به من سپرد. مجرد بودم و رها از قيدهاي زندگي، سه ماهي را در شمال جاخوش كردم. سه ماهي كه سرشار از تجربههاي ويژهاي از زندگي شد. عصرها كه افراد شرکت کننده براي تفريح به اطراف ميرفتند و من می می ماندم یک اردوگاه خالی و موسیقی عرفانی که از بلندگوهای اردو گاه پخش می شد. آن روزها تازه کاست دود عود شجریان به بازار آمده بود و من شیفته خوانش استاد بودم که با سوز می خواند:
درد در من ریز و درمانم مکن
چون که درد تو بی درمان خوشتر است
من در اتاقكي کوچکی پشت كلاس مستقر بودم، استادها كه درس ميدادند به راحتي صداي آنها را ميشنيدم .تحليلهاي غيرواقعگرايانه پارهای از آنها از مسايل سازمانهاي ايران، برایم حيرت انگيز بود.
شبانه روز با شرکت کنندگان در اردوگاه به سر میبردم، شنیده ها،دیدهها و نظرهای آنها در پایین بودن اثربخشی دوره، علی رغم هدف متعالی آن و همکاری کامل گروه مرا با آن سواد اندک دانشجویی که داشتم به چاره اندیشی کشاند و اولين تجربههاي «مورد نگاري»و «موردكاوي» را به عنوان روشي آموزشي آغاز كردم .حاصل آن تجربهها با حمایت ریاست دانشکده انتشار کتاب موردکاوی شد که با آن این اصطلاح وارد ادبیات مدیریت ایران برای معادل case study شد.
در طول سه ماهي كه دوره ادامه داشت، دكتر گاه و بيگاه براي نظارت بر امور به اردوگاه سر ميزدند و مجالهاي خوشی پيش ميآمد تا از حوزههاي مورد علاقه يعني ادبيات و فلسفه و پیوند آنها با مدیریت گپي بزنیم. اين گپ زدنها، احساس ارادت مرا علیرغم اختلافنظرهایی استاد -شاگردی که با ایشان داشتم نسبت به خوي و منش متواضعانه ايشان بيشتر و بیشتر كرد. در این تعامل بود که فهمیدم می توان کسی را دوست اما با او اختلاف نظر داشت. البته او خود را شاگرد هربرت سایمون میدانست و نقدهای چون منی را محلی از اعراب نمیدانست.
آرزوی التون مایوی
از قضاي روزگار من، در پاییز همان سال مدير آموزش و سنجش نيروي انساني گروه ملي صنعتي شدم. درست در سالهايي كه آقاي دكتر و جمعي از ديگر استادان دانشكده مديريت هر هفته به گروه ملي ميآمدند تا در فرآيند نوسازي خطوط توليد مشاركت كنند.
سرپرست اين گروه دكتر بود. او اين گروه را در ساختاري به نام «اتم» سازماندهي كرده بود كه از ابتداي حروف «ايستگاه تحقيقاتي مديريت» برگرفته بود.
اعضاي ايستگاه چندين بار بازسازي شدند.دكتر در روياي«مطالعات هاتورن»بود. رويايي كه براي من كه مديري از مديران آن مجموعه بودم زير علامت سئوال بود، چند باري كه در خلوتهاي شبانه فرصتي پيش آمد زبان به نقد رويكرد ايستگاه و اعضاي آن گشودم كه دكتر حرفهايم را برنتافت.حرفهايي كه شايد امروز بعد از گذشت بيست سال، همچنان به آن باورمندم.
در آن ایام گاه فرصتی پیش می آمد تا با دکتر در باره مسایل مختلف گفتگو کنیم . من به اتم و عملکردش و پاره ای از اعضای آن انتقاد داشتم اما دکتر هیچگاه حرفهایم را جدی نگرفت اما بی توجهی اش به پیشنهادهایم باعث نشد تا علاقه ام به ایشان کم شود…
فیلسوف دوره دکترای مدیریت
ریاست دانشکده که شوق توسعه ایران را در جان باور داشت،معتقد بود لازم نیست در رشته مدیریت کسی برای ادامه تحصیل به خارج برود و باید استادهای ایرانی در خارج از کشور را به ایران آورد. ایشان می گفتند که باید زبان را قوی کرد و برای دوره های فشرده به خارج از کشور رفت. در پرتو چنین دیدگاهی بود که كلاسهاي دوره دكترای مدیریت، به همت ساختارشکنانه ایشان که اعتقاد داشت کار نشد ندارد راه اندازی شدند. این خیمه دو ستون داشت، یک ستونش ریاست دانشکده بود و ستون دیگرش، استادي بود كه همه بر او اين گمان نيك را ميبردند كه از اهل فلسفه است. اين مرد كسي جز نبود دكتر حسن ميرزايي اهرنجاني…
امروز پس از سالها هر چه به ذهنم فشار ميآورم از مباحث كلاسهاي دکتر، تنها چيزي كه به خاطرم ميآيد محور مختصاتي بود كه بارهاي بار براي ما روي تابلو كشيد. نموداري كه ايشان از آن تعبير به دو شاخگي (Dichotomy) ميكردند، روي يك محور مينوشتند: تئوري و روي محور ديگر عمل، و شرح ميدادند كه تئوري يعني دانشگاه و عمل يعني سازمان
دو سه باري بر سر اين محور مختصات با ايشان بحثم شد. به او گفتم جناب دكتر آنچه می فرمائيد بر مبنای روش دوگانهانگاری دكارتي است. انديشهاي كه با تفكيك فاعل شناسا (سوژه = انسان) از موضوع شناسايي (آبژه)، مدعي شناخت روشمند است. اين انديشه در علوم انساني و اجتماعي امروز جايي ندارد.زيرا سوژه و آبژه عين همند ، از سویی دیگر چنين تفكيكي را مارتين هايدگر فيلسوف آلماني در كتاب «هستي و زمان» در ابتدای قرن بیستم مردود اعلام کرد. او با مطرح کردن مفهوم دازاين نشان داد که انسان، در جهان بودن (بودگي) است نه یک نظاره گر در بیرون از جهان…
در آن سالها، شور شيدايي صوفيانه دكتر همراه با مسافرتهاي پي در پياش به اين شهر و آن شهر، بويژه جنوب، بيتوجه تر از آنش كرده بود كه در كلاسهايش مرتب و منظم حضور يابد تا چه رسد به تامل در حرف چون مني. هرگز به یاد ندارم در این جدال به من گفته باشد شايد اين حرف تو ای افلاکی مغرور قابل تأمل باشد. او خود را تئوري پرداز رشته مديريت می دانست و بی تردید امثال من در نگاه او هنوز در ابتدای راه بودیم.
در چنين كشاكش عملگرایی و نظریهپردازی که بر فضای دانشکده سایه افکنده بود، برپا شدن كلاس مديريت اسلامي هم جايي براي تخطئه خود «علم مديريت» شد، هرکسی در آن کلاس مدعی اسلامشناسی بود و ناسزا بار علم مدیریت میکردند. چند باری دکتر هم برای گرم کردن بحث به آنجا تشریف آوردند و مباحث به جدال انجامید…
مسافر کرج
آن سالها مقيم كرج بودم و دكتر نيز گویا سالها پیش به كرج نقل مكان كرده بود. این هم مقصدی باعث شد تا گاه و بيگاه با بزرگواري تمام مرا تا كرج با پیکان سفیدش ببرد. بين راه از هر دري حرف ميزديم، هرگز عليرغم خيلي از بيمعرفتيهاي اين و آن، شاهد هيچ بدخواهي يا مانع تراشي از سوي او برای دیگران نبودم. در طول آن همه همسخنی هرگز به خاطر ندارم كه از كسي بد بگويد يا از اسرار كسي پرده بردارد…
هر بار كه چنين فرصت گرانقدر همراهی پيش ميآمد، از دغدغهاش براي رسيدن به يك شور متعالی حرف ميزد، شوري كه در آن سالها او را با پارهاي از صوفيان خانقاهي نيز دمخور كرده بود. او يكبار از من پرسيد: آيا كسي را نميشناسم تا ایشان به خدمتش برسد و از انفاس قدسياش مدد بگيرد. در پاسخ به اين درخواستش از كسي براي او گفتم كه روي سنگ مزارش نوشته بود:
هر كه آيد از صفا بر اين مزار
حل نمايد مشكلش را كردگار
گر جفا ديدي پا ديگر منـــه
ور صفا ديدي دل از ما بر مدار
پس از مدتها، روزي به من گفت: آن مزاري را هم كه گفتي زيارت كردم، اما حاصلي نشد…
سكوت كردم، خجالت کشیدم بگویم: جناب دکتر شما شرط را اجرا نکرده ای و از سر صفا نرفته ای، بلکه برای آزمودن رفته ای، نباید قلمرو عرفان را جای حاکمیت قانون«عليت» دانست. قلمرویی که تجليگاه خداي «بيچون» است و همه چیز بر محور لعلکم می چرخد و در آن قصه ایمان، قصه اعتماد بر قول ثقیلی است که یک نبی از آن با آدمی سخن می گوید،عرفان قلمرویی است كه كسي مانند مولانا حسرتمندانه ميگويد:
اي خوشا آن چون كه در بي چون رسيد
در حياتستان بي چوني خزيد
بعد از گذشت سالها هر چه بيشتر در لايههاي پنهان عقلانیت ابزاری دانش مديريت فرو رفتم فهميدم «عدد گرايي» كه تجلي روح مدرنيته است بر سر روان آدمي چه ميآورد، چنين واقعيتي است كه رنهگنون «سيطره كميت را يكي از نشانههاي آخرالزمان» قلمداد ميكند. در پرتو چنين هشدارهايي است كه سالك و جوينده راه حقي چونان دكتر ميرزايي، که کتاب جهان بینی علمی فرانسیس بیکن را به ما درس می داد را از حس بيشوري در هستی گلهمند ميسازد. شوري كه كسي چون سپهري در مناجات با آن «هيچ ملايم» ميگويد:
باشد كه به شوري بشكافيم
چنين شور بالا برنده ایي است که آدمي را به جايي ميرساند كه اعلام كند:
«بهترين چيز رسيدن به نگاهي است كه از حادثه عشقتر است»
بقول عطار، چنين «مصيبت»هايي است كه يك «سالك فكرت» را با مايستر اكهارت عارف قرون وسطا همسخن ميكند تا توصيه كند: اگر از عدد رها نشويد، به ملكوت خداوند خدا وارد نميشويد…
روزي در حین بحث کارکرد ارزش ها در مدیریت در دفتر ایشان جسارت كردم و به دكتر گفتم: شما در ابتداي كلام، يا آغاز نوشتار خود از خداوند به عنوان يگانه معشوق ازلي و ابدي ياد ميكنيد، بهتر است به جاي ازلي و ابدي بفرمائيد: سرمدي
نميدانم آن روز از چه ناراحت بود كه از پيشنهادم برآشفته شد و بدون آنكه دليلي بخواهد گفت: نه
مقام بی گلایگی
نميدانم چه سير روحي براي دكتر پيش آمده بود كه رفتهرفته سبيل قلندري او در ميان محاسني سپيد و سياه گم شد. اين محاسن بر جلوه معنوي دكتر میافزود. روزي بين راه كرج با من درد دل كرد. او خيلي كلي بدون آن که از کسی نامی ببرد از «بيتقوايي»تازه به دوران رسيدگاني گلايه كرد كه امروز در كسوت استادي،«ايام ارادت شاگردي» را فراموش كردهاند و هر گمانی را بر زبان می آورند و پشت فرمان سیگاری گیراند و گفت: من در تنگترين ايام حاکم بر فضای دانشگاه، كه هر كسي سجاده تقوي بر دوش ميكشيد، سعي كردم خودم باشم و كاري نكنم كه خلاف باورم باشد، مبادا كه به ريا آلوده شوم، حال كه بسياري رنگ عوض كرده اند و سعي در محو كردن «تنگنظريهاي شتاب آلود» خود در حق خلق خدا دارند، و تلاش ميكنند تا خود را روشنفكر نشان دهند. ريش ما براي آنها مساله شده است.
گلایه دكتر باعث شد تا كمي درباره «ايدئولوژيك شدن دين» و آسيبرساني چنين رويكردي با هم گفتگو كنيم.
تمنای استادی
چندين بار به من به طور تلويحي دلگرمي داده بود كه تو ميتواني جانشين من باشي. محبتي كه من هميشه آن را ناشي از بزرگ منشي ايشان ميدانستم وگرنه او را آن قدر بزرگ ميدانستم كه خيال آنچه او ميگفت را نيز به خود راه نميدادم.
يادم هست در آن سالها به علت تمركزم بر مقالات آل احمد اهميت نیاز توجه به«نظريههايجامعهشناسي»درمديريت برایم جدیتر شده بود. یک روز از«روانشناسي زدگي» در حوزه پژوهشهاي مديريتي ایران انتقاد کردم. من هم عقیده داشتم که به دليل خاستگاه پراگماتیستی – اومانیستی که علم مديريت در بستر فردگرایی آمريكايي دارد و فارغالتحصيلي اکثر استادان ایرانی از ينگه دنيا، مشکل های ایران و راه حل ها برای آن را در نهايت به «فرد» بر مي گردانند و تحلیل های جامعه شناختی در دانشکده های مدیریت جای چندانی ندارد. دكتر تاحدودي با نظرم موافق بود…
دكتر در انتهای این بحث به وجد آمد و به من توصيه كرد كه براي هيات علمي شدن درخواستی را رياست دانشكده بنويسم تا او نيز آن را پیگیری کند، سپس برايم شرح داد كه چندين و چند نفر را از دانشجويان ديگر را نيز مورد عنايت قرار داده است. از كساني نام برد كه آنان اكنون بر كرسي استادي دانشكده تكيه دارند.
در پاسخ ضمن تشكر و و توضیح دادم ریاست دانشکده هم این اظهار محبت و شاگرد نوازی را حقم ابراز کرده اند عرض كردم: هم خودم را کوچکتر از آن می دانم که جانشین چون شمایی بشوم و هم آن غرور کذایی که میفرمایید اجازه نميدهد جايي كه شاگرد بودهام استاد شوم» از طرفی دیگر احساس می کنم علاقهام به شما و رییس دانشکده آلوده غرض می شود. اظهارنظرم برايش خيلي عجيب آمد، دستي به سبيلش كشيد و گفت: «افلاكي نگفتم تو خيلي مغروري»!
چرخش ایام
جامعه و در پي آن نظام اداري و رياست دانشكده مديريت نیز دستخوش تغيير گرديد. در اين ميان دكتر ميرزايي نيز به عنوان يكي از هم پيوندان با رياست پيشين به سنت هميشگي تاريخ ايران، در دانشکده حاشيه نشين شد.
من در سازمان بهره وری مشغول به كار بودم و حسابي درگير نوشتن، خواندن و سخن پراندن درباره «بهرهوري». دكتر مشاور پايان نامه دكترايم بود، چند باري كه خدمتشان رسيدم تا درباره پايان نامه با او مشورتي داشته باشم دل و دماغي براي سخن گفتن ندانشت…
بعد از فارغ التحصيلي محبوس گذراندن«طرح آموزش رايگان فارغالتحصيلان داخل» در وزارت فرهنگ و آموزش عالي شدم. من كه در تمام دانشجويي از هراس استاد شدن در رشته مديريت از بورسيه شدن گريخته بودم، تبديل به كارمندي شدم كه بايد هر روز در يك مركز تحقيقاتي وابسته به وزارتخانه كارت اعلام حضور بكشم.
چنين احوالي روز به روز افسردهترم كرد و مجال و حال سرزدن به دانشكده را از من گرفت، امروز و فردا كردن مرا به جايي رساند تا شبي در رويا ديدم:
با دكتر ميرزايي به آسمان نگاه ميكنيم،آسمان نيلگون بود و ستارگان با تلالو در آن ميدرخشيدند.در گوشهاي از آسمان،تودههاي سحابي،در مقياسي وصفناپذير، به صورت نام الله شكل گرفته بودند، من در حيرت فرو رفته بودم و دكتر با دست به آسمان اشاره ميكرد…
به یاد ندارم آن شب چه گفتم و از دکتر چه شنيدم، اما چند روز بعد رويای آن شب را گوشه كتاب «سمت خيال دوست» ،كه سفرنامهام به قونيه مزار مولانا است را نوشتم و راهي پل گيشا شدم…
در اتاق دكتر قفل بود، به ناچار كتاب را از زير به داخل انداختم و گوشهاي نشستم و در خاطرات غرق شدم، نميدانم چقدر گذشت كه ياد جمله كاستاندا افتادم كه:
در دنيايي كه مرگ شكارچي است فرصت براي غرق شدن در خاطرات خوش گذشته و روياهاي شيرين آينده نيست، هشيار باش ممكن است اين دم آخرين نبرد تو بر روي زمين باشد»
شوق دیدار
نمی دانم چرا با خودم قرار گذاشتم که اگر دكتر تماسي نگرفت مزاحم او نشوم، شنيده بودم كه جفاهايي بر او ميرود و گمان ميبردم دل و دماغي براي مزاحماني چون من ندارد.
…سالها گذشت، هيچگاه صداي زنگ تلفن، با نام دكتر ميرزايي پيوند نخورد، انتظار اينكه دكتر روزي مرا بخواند و با آن ته لهجه آذری بگويد: ای افلاکی مغرور…
به کجای این شب تیره بیاویزیم قبای ژنده خویش را
دریغ که هرگز خبری نشد، و من بارهاي بار گمان بردم، مبادا مستخدم كتاب را در سطل آشغال انداخته باشد و يا دانشجويي شوخ،كتاب را از زير در دفتر دکتر بيرون كشيده و بلايي بر سر آن آورده باشد…
لبیک
تازه از سفر حج آمده بودم، سخت سرگرم نوشتن شرح مفهوم لبيك، در سفرنامه بودم كه پيامكي از دوستی آمد:
دكتر حسن ميرزايي اهرنجاني دعوت حق را لبيك گفت.

